Lịch sử thế giới › Châu Phi · Africa › Libya

Ảnh bìa / Cover photo: joepyrek from Richmond, Va, USA · Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0

Tóm tắt · In brief

Nơi những thành phố Hy Lạp và La Mã rực rỡ nhất Bắc Phi vẫn đứng bên bờ Địa Trung Hải, Libya đã đi qua các đế quốc Carthage, La Mã, Ả Rập và Ottoman, rồi chế độ Gaddafi, trước khi rơi vào chia rẽ sau năm 2011.

Where some of North Africa’s grandest Greek and Roman cities still stand by the Mediterranean, Libya has passed through Carthaginian, Roman, Arab and Ottoman rule and the Gaddafi era before sliding into division after 2011.

⏳ Dấu mốc · Key dates🇻🇳 Tiếng Việt🇬🇧 English📚 Nguồn · Sources

Dấu mốc chính · Key dates

  • Khoảng 631 TCN / BCENgười Hy Lạp lập Cyrene / Greeks found Cyrene
  • Thế kỷ 7Cuộc chinh phục của người Ả Rập / Arab conquest
  • 1911Ý xâm lược / Italian invasion
  • 1951Độc lập dưới vua Idris / Independence under King Idris
  • 2011Chế độ Gaddafi sụp đổ / Fall of the Gaddafi regime

Lịch sử Libya

Garamantes, Cyrene và Leptis Magna

Trong sa mạc Fezzan, người Garamantes xây dựng một nền văn minh dựa trên hệ thống kênh ngầm dẫn nước và tuyến thương mại xuyên Sahara. Trên bờ biển, người Phoenicia lập các thương cảng Oea (Tripoli), Sabratha và Leptis Magna, về sau thuộc Carthage; còn ở phía đông, người Hy Lạp lập Cyrene vào khoảng năm 631 TCN, biến vùng Cyrenaica thành một trung tâm triết học và y học. Dưới thời La Mã, Leptis Magna trở nên huy hoàng nhất khi hoàng đế Septimius Severus, người sinh ra tại đây, xây dựng quảng trường, đền đài và bến cảng lộng lẫy.

Từ các đế quốc Hồi giáo đến Ottoman

Quân Ả Rập tiến vào vùng này vào thập niên 640, mang theo Hồi giáo và tiếng Ả Rập; các cộng đồng Amazigh (Berber) dần tiếp nhận tôn giáo mới nhưng vẫn giữ nhiều truyền thống riêng. Qua các triều Fatimid, Hafsid và nhiều thế lực khác, Tripoli trở thành một cảng buôn quan trọng. Năm 1551, Đế quốc Ottoman chiếm Tripoli. Từ năm 1711, triều Karamanli cai trị gần như tự trị và thu lợi từ hoạt động cướp biển, dẫn đến các cuộc chiến với Hoa Kỳ đầu thế kỷ 19. Năm 1835, Ottoman khôi phục quyền kiểm soát trực tiếp, trong khi dòng tu Sanusiyya phát triển mạnh ở Cyrenaica.

Thuộc địa, vương quốc và thời hiện đại

Ý xâm lược năm 1911 và phải đối mặt với cuộc kháng chiến kéo dài do Omar Mukhtar lãnh đạo, cho đến khi ông bị hành quyết năm 1931; chính sách đàn áp và trại tập trung gây tổn thất lớn cho dân thường. Sau Thế chiến II, Libya độc lập ngày 24 tháng 12 năm 1951 dưới vua Idris. Việc phát hiện dầu mỏ năm 1959 làm thay đổi đất nước. Năm 1969, Muammar Gaddafi lật đổ nhà vua và cai trị hơn bốn thập kỷ. Cuộc nổi dậy năm 2011, với sự can thiệp của NATO, chấm dứt chế độ của ông. Từ năm 2014, các chính quyền đối địch ở miền tây và miền đông tranh giành quyền lực, và năm 2023 lũ lụt thảm khốc ở Derna làm hàng nghìn người thiệt mạng.

History of Libya

Garamantes, Cyrene and Leptis Magna

In the Fezzan desert the Garamantes built a civilisation on underground water channels and trans-Saharan trade. On the coast the Phoenicians founded the trading ports of Oea (Tripoli), Sabratha and Leptis Magna, later ruled by Carthage; in the east, Greeks founded Cyrene around 631 BCE, making Cyrenaica a centre of philosophy and medicine. Under Rome, Leptis Magna reached its peak when Emperor Septimius Severus, born there, endowed it with a magnificent forum, temples and harbour.

From Islamic empires to the Ottomans

Arab armies entered the region in the 640s, bringing Islam and the Arabic language; Amazigh (Berber) communities gradually embraced the new faith while keeping many of their traditions. Under the Fatimids, Hafsids and other powers, Tripoli became an important trading port. In 1551 the Ottoman Empire captured Tripoli. From 1711 the Karamanli dynasty ruled almost autonomously and profited from corsair raiding, leading to wars with the United States in the early nineteenth century. In 1835 the Ottomans restored direct control, while the Sanusi religious order flourished in Cyrenaica.

Colony, kingdom and the modern era

Italy invaded in 1911 and faced a long resistance led by Omar Mukhtar until his execution in 1931; repression and concentration camps inflicted heavy losses on civilians. After the Second World War, Libya became independent on 24 December 1951 under King Idris. The discovery of oil in 1959 transformed the country. In 1969 Muammar Gaddafi overthrew the king and ruled for more than four decades. The 2011 uprising, backed by NATO intervention, ended his regime. Since 2014 rival governments in the west and east have contested power, and in 2023 catastrophic floods in Derna killed thousands.

📚 Nguồn đối chiếu · Sources

  1. Encyclopaedia Britannica — Libya
  2. Wikipedia — History of Libya

Bài tổng quan chọn lọc do AIImpish biên soạn; với các vấn đề còn tranh luận, nên đọc thêm tư liệu gốc và nghiên cứu chuyên ngành. / A selective overview by AIImpish; consult primary records and specialist scholarship on contested questions.

Khám phá tiếp · Keep exploring

Đọc lịch sử các nước khác ở Châu Phi · Africa hoặc mở danh mục 195 quốc gia →