AIImpish
Lịch sử thế giới › Châu Mỹ · Americas › Panama
Ảnh bìa / Cover photo: Melpanama · Wikimedia Commons · CC BY 3.0
Tóm tắt · In brief
Là dải đất hẹp nối liền hai lục địa và ngăn cách hai đại dương, Panama từ lâu là ngã tư của thế giới: nơi vàng bạc Inca được chở qua eo đất, nơi đường sắt và kênh đào làm thay đổi hải trình toàn cầu.
A narrow strip of land joining two continents and dividing two oceans, Panama has long been a crossroads of the world: where Inca silver was hauled across the isthmus, and where a railway and then a canal redrew the map of global shipping.
⏳ Dấu mốc · Key dates🇻🇳 Tiếng Việt🇬🇧 English📚 Nguồn · Sources
Dấu mốc chính · Key dates
- 1513Balboa nhìn thấy Thái Bình Dương / Balboa sights the Pacific
- 1519Thành lập thành phố Panama / Founding of Panama City
- 1903Tách khỏi Colombia / Separation from Colombia
- 1914Kênh đào Panama khánh thành / Panama Canal opens
- 1999Panama tiếp quản toàn bộ kênh đào / Panama takes full control of the canal
Lịch sử Panama
Eo đất trước và trong cuộc chinh phục
Hàng nghìn năm trước khi người châu Âu đến, eo đất Panama là nơi các dân tộc như Cueva, Ngäbe và Guna sinh sống, để lại những món đồ gốm và vàng tinh xảo, như tại nghĩa địa Sitio Conte. Năm 1513, Vasco Núñez de Balboa băng qua rừng rậm và trở thành người châu Âu đầu tiên nhìn thấy Thái Bình Dương từ châu Mỹ. Năm 1519, Pedrarias Dávila lập thành phố Panama bên bờ Thái Bình Dương, thành phố châu Âu lâu đời nhất còn tồn tại ở bờ này. Từ đây, Francisco Pizarro khởi hành chinh phục Đế quốc Inca, và eo đất trở thành cửa ngõ của cải Nam Mỹ.
Con đường của bạc và cướp biển
Suốt thời thuộc địa, bạc từ Peru được chở bằng la qua Camino Real hoặc theo sông Chagres tới các hội chợ ở Nombre de Dios và sau đó là Portobelo, rồi được đoàn hạm đội đưa về Tây Ban Nha. Sự giàu có ấy thu hút cướp biển: Francis Drake đột kích bờ biển Caribe, và năm 1671 Henry Morgan cướp phá thành phố Panama, khiến nó bị bỏ lại thành phế tích Panamá Viejo. Thành phố mới được xây ở vị trí dễ phòng thủ hơn, nay là khu phố cổ Casco Viejo. Các pháo đài Portobelo và San Lorenzo, nay là Di sản Thế giới, gợi nhắc tầm quan trọng chiến lược của eo đất.
Kênh đào và chủ quyền
Panama giành độc lập khỏi Tây Ban Nha năm 1821 và gia nhập Đại Colombia. Đường sắt Panama hoàn thành năm 1855 phục vụ làn sóng tìm vàng California. Nỗ lực đào kênh của Pháp dưới sự dẫn dắt của Ferdinand de Lesseps thất bại, cướp đi sinh mạng hàng nghìn công nhân vì bệnh tật. Năm 1903, với sự hậu thuẫn của Mỹ, Panama tách khỏi Colombia và trao cho Mỹ quyền kiểm soát Vùng Kênh đào. Kênh khánh thành năm 1914. Hiệp ước Torrijos–Carter năm 1977 mở đường trao trả kênh; sau cuộc can thiệp quân sự của Mỹ lật đổ Manuel Noriega năm 1989, Panama tiếp quản kênh đào vào ngày 31 tháng 12 năm 1999.
History of Panama
The isthmus before and during the conquest
For thousands of years before Europeans arrived, the Isthmus of Panama was home to peoples such as the Cueva, Ngäbe and Guna, who left exquisite pottery and gold work, as at the Sitio Conte burial site. In 1513 Vasco Núñez de Balboa crossed the jungle and became the first European to see the Pacific from the Americas. In 1519 Pedrarias Dávila founded Panama City on the Pacific shore, the oldest surviving European city on that coast. From here Francisco Pizarro set out to conquer the Inca Empire, and the isthmus became the gateway for South America’s wealth.
The road of silver and pirates
Throughout the colonial era, silver from Peru was carried by mule along the Camino Real or down the Chagres River to the fairs at Nombre de Dios and later Portobelo, then shipped to Spain by the treasure fleets. Such wealth attracted pirates: Francis Drake raided the Caribbean coast, and in 1671 Henry Morgan sacked Panama City, leaving it as the ruins of Panamá Viejo. A new city was built on a more defensible site, today’s historic Casco Viejo. The fortifications of Portobelo and San Lorenzo, now a World Heritage Site, recall the isthmus’s strategic importance.
The canal and sovereignty
Panama won independence from Spain in 1821 and joined Gran Colombia. The Panama Railroad, completed in 1855, served the California Gold Rush. A French canal effort led by Ferdinand de Lesseps failed, costing thousands of workers’ lives to disease. In 1903, with US backing, Panama broke away from Colombia and granted the United States control of the Canal Zone. The canal opened in 1914. The 1977 Torrijos–Carter Treaties paved the way for its return; after the US military intervention that ousted Manuel Noriega in 1989, Panama took over the canal on 31 December 1999.
📚 Nguồn đối chiếu · Sources
Bài tổng quan chọn lọc do AIImpish biên soạn; với các vấn đề còn tranh luận, nên đọc thêm tư liệu gốc và nghiên cứu chuyên ngành. / A selective overview by AIImpish; consult primary records and specialist scholarship on contested questions.
Khám phá tiếp · Keep exploring
Đọc lịch sử các nước khác ở Châu Mỹ · Americas hoặc mở danh mục 195 quốc gia →
