AIImpish
Lịch sử thế giới › Châu Á · Asia › Azerbaijan
Ảnh bìa / Cover photo: Urek Meniashvili · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Tóm tắt · In brief
Từ những bức khắc đá thời tiền sử ở Gobustan đến các giếng dầu từng cung cấp gần một nửa sản lượng dầu thế giới quanh năm 1900, Azerbaijan là vùng đất nơi văn hóa Ba Tư, Turk và Nga đan xen bên bờ biển Caspi.
From the prehistoric rock carvings of Gobustan to oil wells that supplied around half of the world’s petroleum at the turn of the 20th century, Azerbaijan is a Caspian land where Persian, Turkic and Russian worlds have intertwined.
⏳ Dấu mốc · Key dates🇻🇳 Tiếng Việt🇬🇧 English📚 Nguồn · Sources
Dấu mốc chính · Key dates
- 1501Nhà Safavid lập quốc tại Tabriz / Safavid dynasty founded in Tabriz
- 1813Hiệp ước Gulistan / Treaty of Gulistan
- 1918Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan ra đời / Azerbaijan Democratic Republic proclaimed
- 1991Độc lập khỏi Liên Xô / Independence from the Soviet Union
- 2023Khôi phục kiểm soát Karabakh / Control restored over Karabakh
Lịch sử Azerbaijan
Đá khắc, lửa thiêng và thi ca
Hàng nghìn hình khắc trên đá ở Gobustan ghi lại cuộc sống săn bắn, nhảy múa và thuyền bè từ thời tiền sử. Thời cổ đại, vương quốc Albania Kavkaz hình thành ở vùng phía bắc sông Aras, chịu ảnh hưởng của Ba Tư và sau đó tiếp nhận Kitô giáo. Những ngọn lửa khí tự nhiên trên bán đảo Absheron gắn liền với truyền thống thờ lửa của vùng đất được mệnh danh “xứ sở lửa”. Cuộc chinh phục của người Ả Rập ở thế kỷ 7 mang Hồi giáo đến, còn người Turk Seljuk ở thế kỷ 11 thúc đẩy quá trình Turk hóa. Thế kỷ 12, nhà thơ Nizami Ganjavi ở Ganja sáng tác những thiên trường ca kinh điển bằng tiếng Ba Tư.
Shirvanshah, Safavid và cơn sốt dầu mỏ
Các vua Shirvanshah cai trị vùng Shirvan hàng thế kỷ, để lại cung điện đá tinh xảo trong khu phố cổ Baku bên cạnh Tháp Trinh Nữ. Năm 1501, Ismail I lập ra nhà Safavid tại Tabriz, thống nhất Iran và biến Hồi giáo Shia thành quốc giáo – di sản vẫn định hình Azerbaijan ngày nay. Sau khi Safavid suy tàn, vùng đất chia thành nhiều hãn quốc nhỏ. Các cuộc chiến tranh Nga–Ba Tư kết thúc bằng hiệp ước Gulistan (1813) và Turkmenchay (1828), chia vùng Azerbaijan lịch sử dọc sông Aras. Cuối thế kỷ 19, cơn sốt dầu mỏ biến Baku thành đô thị công nghiệp sôi động, thu hút các nhà đầu tư như anh em nhà Nobel.
Cộng hòa, thời Xô viết và độc lập
Năm 1918, Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan ra đời, được xem là nền cộng hòa nghị viện đầu tiên trong thế giới Hồi giáo và sớm trao quyền bầu cử cho phụ nữ, nhưng bị Hồng quân chấm dứt năm 1920. Trong thời Xô viết, dầu Baku đóng vai trò sống còn trong Thế chiến II. Từ cuối thập niên 1980, xung đột với Armenia về Nagorno-Karabakh bùng phát, gây thương vong lớn và khiến hàng trăm nghìn người mỗi bên phải rời bỏ nhà cửa. Azerbaijan độc lập năm 1991, được lãnh đạo bởi Heydar Aliyev rồi con trai Ilham Aliyev. Sau cuộc chiến năm 2020 và chiến dịch năm 2023, Baku khôi phục toàn bộ quyền kiểm soát Karabakh, trong khi phần lớn cư dân Armenia ở đó đã rời đi.
History of Azerbaijan
Rock art, sacred fire and poetry
Thousands of carvings at Gobustan record prehistoric scenes of hunting, dancing and boats. In antiquity, the kingdom of Caucasian Albania took shape north of the Aras River, influenced by Persia and later embracing Christianity. The natural gas flames of the Absheron peninsula are tied to the fire-worshipping traditions of a land nicknamed the “land of fire”. The Arab conquest of the 7th century brought Islam, while the Seljuk Turks of the 11th century accelerated Turkification. In the 12th century the poet Nizami Ganjavi of Ganja composed epic romances in Persian that became classics of world literature.
Shirvanshahs, Safavids and the oil boom
The Shirvanshahs ruled Shirvan for centuries, leaving an elegant stone palace in Baku’s Old City beside the enigmatic Maiden Tower. In 1501 Ismail I founded the Safavid dynasty in Tabriz, uniting Iran and making Shia Islam the state religion – a legacy that still shapes Azerbaijan. After Safavid decline the region split into small khanates. The Russo-Persian wars ended with the treaties of Gulistan (1813) and Turkmenchay (1828), dividing historic Azerbaijan along the Aras River. In the late 19th century an oil boom turned Baku into a bustling industrial city, attracting investors such as the Nobel brothers.
Republic, Soviet era and independence
In 1918 the Azerbaijan Democratic Republic was proclaimed, often described as the first parliamentary republic in the Muslim world and an early adopter of women’s suffrage, but the Red Army ended it in 1920. In the Soviet era, Baku’s oil was vital to the Allied effort in the Second World War. From the late 1980s, conflict with Armenia over Nagorno-Karabakh caused heavy casualties and displaced hundreds of thousands on each side. Independent since 1991, Azerbaijan was led by Heydar Aliyev and then his son Ilham Aliyev. After a war in 2020 and an offensive in 2023, Baku regained full control of Karabakh, while most of its Armenian residents departed.
📚 Nguồn đối chiếu · Sources
Bài tổng quan chọn lọc do AIImpish biên soạn; với các vấn đề còn tranh luận, nên đọc thêm tư liệu gốc và nghiên cứu chuyên ngành. / A selective overview by AIImpish; consult primary records and specialist scholarship on contested questions.
Khám phá tiếp · Keep exploring
Đọc lịch sử các nước khác ở Châu Á · Asia hoặc mở danh mục 195 quốc gia →
