← Danh mục lịch sử thế giới / World history index

Lịch sử Iran · History of Iran

Tổng quan nghiên cứu song ngữ · Bilingual research overview · 25/09/2026

Tiếng Việt · English · Niên biểu / Timeline · Nguồn / Sources

Tiếng Việt

Các đế chế Ba Tư cổ đại

Vùng cao nguyên Iran có các nền văn minh cổ như Elam. Năm 550 TCN, Cyrus Đại đế lập nên Đế chế Achaemenid, trải dài từ Ai Cập đến sông Ấn; Persepolis là kinh đô nghi lễ. Sau cuộc chinh phục của Alexandros, các triều Parthia và Sasan tiếp tục cạnh tranh với La Mã và Byzantine.

Hồi giáo và văn hóa Ba Tư

Người Ả Rập chinh phục Iran vào thế kỷ VII và Hồi giáo dần phổ biến, trong khi tiếng và văn hóa Ba Tư vẫn phục hưng mạnh mẽ; Ferdowsi hoàn thành sử thi Shahnameh khoảng năm 1010. Nhà Safavid (từ 1501) đưa Hồi giáo Shia thành quốc giáo; Isfahan trở thành thủ đô rực rỡ.

Hiện đại hóa và Cách mạng Hồi giáo

Cách mạng Lập hiến (1905–1911) mở ra nghị viện đầu tiên. Nhà Pahlavi hiện đại hóa đất nước theo lối tập quyền; cuộc đảo chính năm 1953 lật đổ Thủ tướng Mohammad Mosaddegh với sự hậu thuẫn của Anh và Mỹ. Cách mạng năm 1979 lập nên Cộng hòa Hồi giáo; chiến tranh Iran–Iraq (1980–1988) gây tổn thất nặng nề. Các phong trào xã hội, trừng phạt quốc tế và chương trình hạt nhân tiếp tục định hình Iran đương đại.

English

Ancient Persian empires

The Iranian plateau hosted early civilizations such as Elam. In 550 BCE Cyrus the Great founded the Achaemenid Empire, stretching from Egypt to the Indus; Persepolis served as its ceremonial capital. After Alexander’s conquest, the Parthian and Sasanian dynasties rivalled Rome and Byzantium.

Islam and Persian culture

Arab armies conquered Iran in the seventh century and Islam spread gradually, while Persian language and culture flourished anew; Ferdowsi completed the Shahnameh around 1010. The Safavids (from 1501) made Shia Islam the state religion, and Isfahan became a splendid capital.

Modernization and the Islamic Revolution

The Constitutional Revolution (1905–1911) created the first parliament. The Pahlavi dynasty modernized the country in an authoritarian way; a 1953 coup backed by Britain and the United States overthrew Prime Minister Mohammad Mosaddegh. The 1979 revolution established the Islamic Republic, and the Iran–Iraq War (1980–1988) caused heavy losses. Social movements, international sanctions and the nuclear program continue to shape contemporary Iran.

Niên biểu chọn lọc · Selected timeline

• 550 TCN / BCE — Đế chế Achaemenid / Achaemenid Empire
• 1501 — Nhà Safavid / Safavid dynasty
• 1906 — Hiến pháp đầu tiên / First constitution
• 1953 — Đảo chính / Coup against Mosaddegh
• 1979 — Cách mạng Hồi giáo / Islamic Revolution

Nguồn và phương pháp · Sources and method

Bài tổng hợp và diễn giải; đối chiếu các nguồn dưới đây theo chủ đề. / An original interpretive synthesis; consult the following sources by topic.

1. UNESCO World Heritage Centre — Persepolis (di sản / heritage).
2. CIA World Factbook — archived background (niên biểu và bối cảnh / chronology and context; archival edition).

Ghi chú / Note: Tổng quan chọn lọc; các tranh luận và trải nghiệm địa phương cần đọc thêm tư liệu gốc cùng nghiên cứu chuyên ngành. / A selective overview; consult primary records and specialist scholarship for contested questions and local experiences.