AIImpish
← Danh mục lịch sử thế giới / World history index
Lịch sử Nepal · History of Nepal
Tổng quan nghiên cứu song ngữ · Bilingual research overview · 25/09/2026
Tiếng Việt · English · Niên biểu / Timeline · Nguồn / Sources
Tiếng Việt
Thung lũng Kathmandu
Lumbini ở miền nam Nepal được coi là nơi Đức Phật đản sinh. Triều Licchavi cai trị thung lũng Kathmandu trong thiên niên kỷ I; sau đó các vua Malla bảo trợ nghệ thuật Newar, để lại các quảng trường Durbar ở Kathmandu, Patan và Bhaktapur.
Thống nhất và nhà Rana
Năm 1768, Prithvi Narayan Shah chinh phục thung lũng Kathmandu và thống nhất Nepal. Chiến tranh với Công ty Đông Ấn Anh (1814–1816) kết thúc bằng Hiệp ước Sugauli, khiến Nepal mất một phần lãnh thổ nhưng vẫn giữ độc lập. Từ năm 1846 đến 1951, dòng họ Rana nắm quyền thủ tướng cha truyền con nối, vua chỉ còn là biểu tượng.
Từ quân chủ đến cộng hòa
Nền dân chủ đầu tiên xuất hiện năm 1951 nhưng nhà vua lập chế độ Panchayat năm 1960. Phong trào nhân dân năm 1990 khôi phục đa đảng. Cuộc nổi dậy của phe Maoist (1996–2006) làm hàng nghìn người thiệt mạng; vụ thảm sát hoàng gia năm 2001 gây chấn động. Chế độ quân chủ bị bãi bỏ năm 2008 và Hiến pháp liên bang được ban hành năm 2015, cùng năm động đất lớn tàn phá nhiều di sản.
English
The Kathmandu Valley
Lumbini in southern Nepal is revered as the Buddha’s birthplace. The Licchavi dynasty ruled the Kathmandu Valley in the first millennium CE; later the Malla kings patronized Newar art, leaving the Durbar Squares of Kathmandu, Patan and Bhaktapur.
Unification and the Ranas
In 1768 Prithvi Narayan Shah conquered the Kathmandu Valley and unified Nepal. War with the British East India Company (1814–1816) ended with the Treaty of Sugauli, costing territory but preserving independence. From 1846 to 1951 the Rana family held a hereditary prime ministership, reducing the king to a figurehead.
From monarchy to republic
A first democratic opening came in 1951, but the king imposed the Panchayat system in 1960. The 1990 People’s Movement restored multiparty politics. A Maoist insurgency (1996–2006) killed thousands, and the 2001 royal massacre shocked the country. The monarchy was abolished in 2008, and a federal constitution was adopted in 2015 — the year a major earthquake damaged many heritage sites.
Niên biểu chọn lọc · Selected timeline
- 1768 — Thống nhất Nepal / Unification
- 1816 — Hiệp ước Sugauli / Treaty of Sugauli
- 1846–1951 — Thời nhà Rana / Rana era
- 2008 — Nước cộng hòa / Republic declared
- 2015 — Hiến pháp mới, động đất / New constitution, earthquake
Nguồn và phương pháp · Sources and method
Bài tổng hợp và diễn giải; đối chiếu các nguồn dưới đây theo chủ đề. / An original interpretive synthesis; consult the following sources by topic.
- UNESCO World Heritage Centre — Kathmandu Valley (di sản / heritage).
- CIA World Factbook — archived background (niên biểu và bối cảnh / chronology and context; archival edition).
Ghi chú / Note: Tổng quan chọn lọc; các tranh luận và trải nghiệm địa phương cần đọc thêm tư liệu gốc cùng nghiên cứu chuyên ngành. / A selective overview; consult primary records and specialist scholarship for contested questions and local experiences.
